گزارش همایش دانش ارتباطات در جامعه ایرانی
گزارش مشروح از یک همایش ارتباطی ایرانی
چالش ها، موانع و چشم اندازهای دانش ارتباطات در جامعه ایران
همایش یک روزه «دانش ارتباطات و جامعه ایرانی» به همت پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات و انجمن علمي ارتباطات دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، همزمان با روز جهانی ارتباطات برگزار شد.
در این همایش که با حضور برخی از اساتید مطرح ارتباطات کشور از دانشگاه های مختلف تهران در قالب دو پانل تخصصی در تالار ابن خلدون دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شد، چالش های دانش ارتباطات در دانشگاه ها و جامعه ایران در قالب گفتگوهای اساتید دانشگاه های مختلف به بحث گذاشته شد.
در ابتدای این همایش، دکتر اعظم راود راد، استاد ارتباطات دانشگاه تهران طی سخنان کوتاهی ضمن تبریک روز جهانی ارتباطات و اهمیت نشست ارتباطات در جامعه ایرانی اظهار داشت: یکی از مهمترین چالش های دانش ارتباطات در ایران حضور افراد غیر متخصص در نهادهای ارتباطی و رسانه ای است. وی اظهار امیدواری کرد با اهمیت دادن به تخصص گرایی در جامعه و بهره مندی از دانش متخصصان ارتباطات، شاهد کاربردی تر شدن دانش ارتباطات در فضای عمومی و تخصصی جامعه ایران باشیم. وی افزود: همچنین ارزیابی فعالیت ها و اقدامات انجام شده در حوزه های دانشگاهی و نقد و بررسی آن برای بازیابی جایگاه دانش ارتباطات در جامعه ایران موضوعی است که صاحبنظران ارتباطات باید مورد توجه قرار دهند.
در ادامه همایش، در نشست اول که با مدیریت دکتر حمید عبداللهیان و با حضور دکتر مهدی محسنیان راد و دکتر سعیدرضا عاملی برگزار شد، اساتید به طرح نظرات خود درباره «نیازهای ارتباطی جامعه ایران و نسبت آن با دانش موجود ارتباطات» پرداختند.
در نشست دوم که با حضور دکتر حسینعلی افخمی، دکتر مسعود کوثری، دکتر غلامرضا آذری، دکتر دهقان با مدیریت علی حاجی محمدی، دانشجوی دکترای ارتباطات دانشگاه تهران، برگزار شد، موضوع «موانع و چالشها برای کاربردیتر شدن ارتباطات در حوزههای نظری و عملی و تقویت رویکرد حل مساله» در قالب گفتگویی چالشی مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت.
گفتنی است مباحث مطرح شده در بخش تخصصي اين همايش در قالب کتابي از سوي انتشارات پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي منتشر خواهد شد. همچنين در بخش جنبی این همایش نمایشگاهی از آثار ناشران تخصصی حوزه ارتباطات برپا شد.
نشست اول: «نیازهای ارتباطی جامعه ایران و نسبت آن با دانش موجود ارتباطات»
مشروح دو نشست همایش دانش ارتباطات و جامعه ایرانی به تفکیک برگزیده سخنان اساتید، به نقل از «خبرگزاری ایسنا» با تغییراتی جزیی در زیر آمده است. در نشست اول با محوریت نیازهای ارتباطی جامعه ایران موضوعات زیر از سوی سخنرانان ارایه شد:
· دکتر عبداللهیان: گسست معرفت شناسانه در ارتباطات همگام با تاسيس این رشته وجود داشته است
در نشست اول، دکتر عبداللهیان از نيازهاي ارتباطي و ضرورت‌هاي آن ياد كرد و گفت: در ملاحظات انجام شده بايد به دو بحث سابقه علمي و دستگاه علم توجه كرد. وي افزود: سابقه علم نشان‌دهنده مجموع علوم اجتماعي است كه در قرن 19 شكل گرفته و اين حوزه همگام با تكنولوژي بوده است، اما دستگاه علم شامل سازمان‌ها، تجهيزات، كتب و مجلات و مواد آموزشي و نيروهاي علم است كه بايد توجه شود.
او ادامه داد: در ايران دستگاه علم از يك اشكال ساختاري رنج مي‌برد و يك عدم انطباق ميان آموزش و پرورش عالي به چشم مي‌خورد و اين به دليل فقدان استقلال مالي و سياست‌گذاري‌هاست. وي بيان كرد: تركيب اين دو نشان‌دهنده‌ي اين است كه تكنولوژي پيشرفت و توسعه يافته، ولي هنوز با توليد علم همگام نشده است، بلكه توليد علم در ايران مسير انفرادي و سليقه‌اي را پيش گرفته است.
اين استاد ارتباطات اظهار كرد: علم ارتباطات به‌صورت سنتي با زحمات اساتيد دانشگاه علامه طباطبايي در ايران شكل گرفت و اين رشته در سال 74 تدريس شد و همچنين تحولات موازي اين دو دانشگاه، نشان‌دهنده‌ي اين است كه يكي در مباحث روزنامه‌نگاري و روابط عمومي و ديگري در مباحث نظري و تكنولوژي جديد فعاليت مي‌كند.
عبدالهيان در ادامه مباحث خود با طرح اين سوال كه مشكل اين ناهماهنگي‌ها چيست؟ گفت: براي پاسخ بايد به نوع گسست‌هاي معرفت شناسانه كه رخ مي‌دهد، نگريست.
وي همچنين افزود: گسست معرفت شناسانه در ارتباطات را همگام با تاسيس ارتباطات مشاهده مي‌كنيم، ولي منظور از گسست اين نيست كه حتما دانشگاه تاسيس شود، بلكه گسست معرفتي بايد در داخل ملزومات نظري، تجربي، آموزشي و علم صورت گيرد و اين گسست براي ياد‌گيري و هم سازمان‌هاي علمي رخ دهد.
او در ادامه بيان كرد: دستگاه‌هاي علمي توليد روشنگري مي‌خواهد تا توليد تحليل مسائل جامعه و اگر بخواهيم قوه تحليل در دانشگاه‌ها را تقويت كنيم، كاري جز اجراي آن در سازمان‌هاي علمي و نيروهاي علم امكان‌پذير نيست.
عبدالهيان با اشاره به گسترش اينترنت و تلفن همراه گفت: جامعه اطلاعاتي ايران در حال شكل‌گيري است و چنين جامعه‌اي نيازمند دستگاه‌هاي علمي جديد است. وي در پايان با اشاره به كتابي، تاريخ روشفكري در ايران را با سه نقض تفكري بيان كرد: در ايران بايد سه نوع تفكر رشد كند، ابتدا تفكر انتقادي است نه شخصيتي، بلكه بايد داده‌هاي علمي را نقد كنيم و با رويكرد انتقادي به آنها بپردازيم. به گفته او دوم نوع تفكر استراتژيك است كه باز هم به آن پرداخته نمي‌شود و اغلب كساني كه جريان علم‌اند، به دنبال مدرك پاياني و كوتاه‌بين شده‌اند و در آخر تفكر سيستماتيك است كه باز هم نشانه‌هايي از آن ديده نمي‌شود، كه اينها خود ضرورت‌هاي گسست معرفت شناختي محسوب مي‌شوند.
· دکتر محسنیان راد: فضای ارتباطات در ایران، سیاست زده شده است
در ادامه نشست دكتر مهدي محسنيان‌راد گفت: اختلافات درباره‌ي نيازهاي جامعه ارتباطي، جامعه ايران با هند، پاكستان، تركيه و ... نيست و اين‌كه اين نيازها كاملا مشخص است و تاكيد بر جامعه ايران است؛ اين تفاوت بر اين است كه جامعه ايران را بايد با جامعه ارتباطي خودش مقايسه كرد.
او ادامه داد: انسان معاصر در شرايط امروز نياز شديد به اخبار و اين‌كه از محيط اطراف باخبر باشد، دارد و بايد با يك ديده‌باني از اين دنياي پرتحرك باخبر شد .وي بيان كرد: ايران در مرحله اول جزء جوامع پرزمينه است و داراي فرهنگ تعارف‌پذيري است و دوم اين‌كه پيشينه غني فرهنگي - تاريخي دارد.
او با بيان تحقيقي كه انجام داده اشاره كرد؛ تحقيقي صورت داريم كه در يازده قرن گذشته ارتباط مردم ايران چگونه بوده و دولت‌ها و حكومت‌ها مردم را چگونه به ارتباط دعوت مي‌كردند و نتايج جالب توجهي به‌دست آورديم و اين بود كه از هر چهار توصيه، يكي مردم را به سكوت فراخواند و مساله اين جاست كه چرا حكما مردم را به سكوت دعوت مي‌كردند و اين خود مي‌تواند يكي از مشكلات ارتباطات باشد و ما جامعه‌اي با چنين پيشينه ارتباطي هستيم.
از سال 50 تا 68، فقط شش درصد فارغ التحصیلان ارتباطات، در این حوزه شاغل بوده اند
او سومين مورد را با اشاره سخنان عبدالهيان بيان كرد: هميشه در ايران شاهد دير آمدن روزنامه و راديو و ... و شاهد انحصار در آن بوديم. محسنيان‌راد با اشاره تحقيقاتي كه در دانشكده علوم اجتماعي فارغ‌التحصيلان از سال 50 تا 68 داشته گفت: حدود 6 درصد از اين فارغ‌التحصيلان در حوزه‌ي ارتباطات مشغول به كار شدند و در ادامه سال‌هاي 76 و 77 تنها به 9 درصد افزايش داشته و اين‌كه اين 94 درصد در كجا مشغول به كار بودند، مساله‌ي مهمي است.
وي در پايان افزود: فضاي ارتباطات قدري سياست‌زده شده و بايد سعي كنيم عادات غلط ارتباطاتي جامعه را تغيير دهيم و به نيازها هم توجه شود كه شايد، نيازهايمان نيز تغيير كند.
· دکتر سعیدرضا عاملی: ارتباطات، رشته سازگاری اجتماعی و با هم بودگی است
در پايان نشست اول دکتر سعيدرضا عاملي بيان كرد: روز جهاني ارتباطات بهانه‌اي است براي اين‌كه احساس افتخار و سربلندي كنيم و بگوييم ما هستيم و اين‌كه انسان بدون انگيزه يك جسم مرده است.
او در ادامه تفكيك و دسته‌بندي دانشگاه‌ها را مخالف نظراتش خواند و گفت: همه ما چه دانشگاه علامه، سوره، آزاد و... صاحب دانشي هستيم كه يك علم مركزي است و در مقايسه با ساير حوزه‌هاي انساني است.
وي همچنين تصريح كرد: در جمع دانشگاه‌هاي ما هم‌چون دانشگاه تهران، علامه طباطبايي، سوره، خبر، صدا‌وسيما، امام صادق (ع) و آزاد اسلامي همه رشته‌هاي روزنامه‌نگاري، روابط عمومي، علوم ارتباطات و رشته‌هاي مربوط را تدريس مي‌كنند.
وي با اشاره به آمار و درصد دانشجويان محصل در اين دانشگاه‌ها بيان كرد: آمار دقيق‌تر در دست نيست، اما از پنج هزار و هشتصد و هفت نفر مجموع دانشجويان اين رشته‌ها، بيش‌ترين سهم با جمعيت سه هزار و پانصد و ده نفر متعلق به دانشگاه آزاد اسلامي و كمترين تعداد دويست و هفت نفر مربوط به دانشگاه تهران است.
وي با تاكيد بر اين‌كه اين آمار كمي تغيير كرده است، افزود: 84 درصد اين سهم متعلق به كارشناسي و 16 درصد متعلق به تحصيلات تكميلي است و اين سهم متعادلي نيست. او با اشاره به اين‌كه رشته ارتباطات بيش‌ترين تاثير‌گذاري را بر تهران داشته گفت: رشته ارتباطات يعني رشته تهران و اگر هم شهرستان‌ها سهمي از آن را برده‌اند، متعلق به دانشگاه آزاد اسلامي است.
عاملي با بیان اینکه ارتباطات رشته سازگاری اجتماعی و با هم بودگی و همدلی است، اظهار كرد: همچنین كار حرفه‌اي در روزنامه‌ها و رسانه‌ها مستلزم همكاري است و فقط كار حرفه‌اي در تحريريه روزنامه كه فضاي پرهيجاني است، ملاك نيست و بايد در پژوهش‌ها و فضاي رسانه‌يي، حوزه ارتباطات انساني گره‌هاي اين حوزه را باز كنيم. وي گفت: در حوزه رسانه و كار حرفه اي بايد كدهاي اخلاقي نيز در نظر گرفته شود و يكي از آنها عدم پيوستن موارد خاص به موارد عام است و ارتباطات جهان بايد اين كدهاي اخلاقي را بپذيرد.
نشست دوم: موانع و چالش‌هاي كاربردي شدن ارتباطات در حوزه‌هاي نظري و تقويت رويكرد حل مساله
در دومين نشست اين همايش كه با مديريت علي حاج‌محمدي - دانشجوي دكتراي ارتباطات دانشگاه تهران - همراه بود، با محور موانع و چالش‌هاي كاربردي شدن ارتباطات در حوزه‌هاي نظري و تقويت رويكرد حل مساله آغاز شد.
· دکتر افخمی: رویکرد تاخر فرهنگی در ارتباطات از چالش های مهم ارتباطات در ایران است
در ابتداي نشست دکتر حسينعلي افخمي بيان كرد: در ارتباطات مي‌توانيم سه رويكرد داشته باشيم، اين كه مساله را نوعي نابه‌ساماني بدانيم يا نابه‌ساماني است كه ارتباطات حل كند؛ دوم رويكرد تضادي است، تضادي كه ميان دولت و روزنامه‌نگاران و خوانندگان در همه كشور‌ها وجود دارد.
استاد ارتباطات دانشگاه علامه طباطبايي افزود: سومين مورد رويكرد تاخر فرهنگي است؛ اگر در كشور‌مان توسعه رسانه را بنگريم و ببينيم بعد از 200 سال چاپ و انتشار به ايران آمد.
او بيان كرد: نكته چهارم اين است كه مشكل ارتباطات را در دانشگاه‌ها ببريم و در آنجا مقايسه كنيم، بازنگري و باز‌انديشي در دروس اندازيم. ما مي‌توانيم بهترين دانش‌ها را از اينترنت بگيريم، ولي كلاس درس پربار و عملي را چه كنيم.
اين استاد دانشگاه با اشاره به نظريه، روش‌ها، حوزه‌ها گفت: بايد فنون و كاربرد تكنولوژي را هم آموخت؛ جايي كه از ارتباطات انتظار داريم، مشكل را برطرف كند، مي‌بينيم خود ارتباطات دچار مشكل است و اصل اول ارتباطات ايجاد انجمن‌ها است.
وي درباره‌ي نظريه‌پردازان و مساله نظريه‌پردازي در ايران گفت: بايد حداقل چهار نفر به نقد و پردازش در مورد نظريه‌ها بپردازند تا نظريه‌ها قابل استفاده باشد.
· دکتر آذری: فراگیری فلسفه ارتباطات به عنوان بدنه ارتباطات، گام نخست است
در ادامه این نشست، دکتر غلامرضا آذري گفت: در فعاليت‌هاي تجربي مطرح شده تاكنون شاهد اين هستيم كه هيچ كدام و زمان و مكان خودش را نداشته است؛ قبل از هر چيز بايد به فلسفه ارتباطات توجه شود تا فلسفه رسانه و شاخ و برگ دادن به آن‌كه فلسفه ارتباطات بدنه ارتباطات است.
او همچنين ادامه داد: در ايران با پديده‌اي به‌نام علم ارتباطات مواجه هستيم، نه دانش ارتباطات و اولين دغدغه‌ي فلسفه ارتباطات است. دوم، مساله تاريخ ارتباطات است كه اگر به درستي روايت نشود، آن‌طور كه بايد اين علم شناخته نمي‌شود و سوم نظريه است كه دانشجويان بايد با سعه‌صدر و به‌طور حساب‌شده آنها را مطالعه كنند.
مورد چهارم به گفته آذري، روش است كه مي‌تواند به‌صورت تحقيق و مقاله مطرح شود و مورد پنجم كاربرد است و آخرين مورد اين است كه ما بايد بپذيريم كه مطالعات ارتباطي يك مفهوم و مطالعات رسانه‌يي يك مفهوم جداگانه‌اي است.
استاديار گروه ارتباطات دانشگاه آزاد اسلامي افزود: بايد توجه كرد كه اگر ما در سطح كشور پنج دانشگاه داريم، صرف‌نظر از رتبه‌بندي‌ها، ببينيم كدام كتاب‌ها مي‌تواند بهترين باشند و از حالت رقابت خارج شويم و بيشتر به‌دنبال انساني‌تر شدن اين دانش برويم و دوم اين‌كه مكان‌هاي آموزشي، اتاق‌هاي آرشيو، اتاق‌هاي پخش فيلم و تحليل آن را نداريم و همه بايد براي بهتر شدن آموزش در يك راستا قرار بگيرند.
· دکتر کوثری: جامعه ما به لحاظ ارتباطات اجتماعي، به قرن 19 هم نرسيده است!
در ادامه نشست دکتر مسعود كوثري گفت: از چند منظر مي‌توانيم به دانش ارتباطات نگاه كنيم؛ شكل سياسي و يك شكل ارتباطي بايد داشته باشيم اما يك شكاف بين اينها هست. اين ناهماهنگي را مي‌توان از نوع خبرها و رسانه‌های ارتباطات جست.
كوثري بيان كرد: در وجه سياسي و اجتماعي ارتباطي وجود ندارد كه دچار از هم‌ريختگي شده، جامعه به لحاظ اجتماعي قرن 21 است، به لحاظ ارتباطات اجتماعي به قرن 19 هم نرسيده است.
او افزود: اين خود باعث ايجاد ارتباطات متفاوت مي‌شود كه تكنولوژي‌ها هم نمي‌تواند كمك كند؛ نحوه‌ي گفتمان ميان ما و مسوولان نيازمند يك پردازش است و به يك فورماسيون جديد اجتماعي نياز داريم تا ساختار اجتماعي و سياسي نوسازي شود.
وي ادامه داد: از ديگر مشكلات درباره دانشجويان، زيادي دانش است كه آنقدر مي‌دانند نمي‌توانند در نظام اشتغال كار بيابد و از كشور مي‌رود؛ مشكل هميشه كم دانستن نيست. استاديار گروه ارتباطات دانشگاه تهران در بخش دوم سخنانش افزود: در حوزه‌هاي پژوهشي بايد به دو نكته توجه داشته باشيم، ضرورت‌ها و امكانات و نكته ديگر بخش خصوصي است؛ تبليغاتي كه در حوزه ارتباطات صورت مي‌گيرد و اين‌كه حوزه‌هاي ارتباطي هم با آنها در ارتباط باشند.
وي در ادامه بيان كرد: در همه حوزه‌هاي ارتباطي، اعم از پرستاران و پليس و همه اقشار جامعه ارتباطات خوب با مردم صورت بگيرد و آموزش را بايد با توليد نزديك كنيم و اين كمك مي‌كند تا دانشجويان با حوزه توليد آشنا شوند و كمك كنيم در جهت توليد راه يابند.
· دکتر دهقان: خود اصلاحی دانشگاه ها و نهادهای علمی ارتباطات باید مدنظر قرار گیرد
همچنین دکتر علیرضا دهقان، استاد ارتباطات دانشگاه تهران، نیز در سخنان کوتاهی با اشاره به اینکه در بررسی علم ارتباطات در ایران باید هم تحول و هم نقد، هر دو را مدنظر قرار دهیم، اظهار داشت: حقیقتا طی سال های اخیر فعالیت های ارزشمندی در حوزه انتشار منابع ارتباطات و فعالیت های علمی در این حوزه انجام شده است که نباید آنها را نادیده گرفت اما از سوی دیگر همچنان نیازمند شناساندن ارتباطات به فضای عمومی جامعه هستیم و باید خود اصلاحی از دانشگاه و نهادهای علمی ارتباطات صورت گیرد.
در پايان نشست دوم این همايش تعدادي از دانشجويان با مطرح كردن سوالات خود، به بحث و گفت‌وگو پرداختند.
انجمن علمی دانشجویان روابط عمومی ، مرکز آموزش عالی علمی - کاربردی واحد کیش در اسفند ماه سال 1387 با هدف بسط و گسترش علوم ارتباطات ، توسط دانشجویان علمی - کاربردی واحد کیش راه اندازی شده است. کلیه دانشجویان این مرکز در مقطع لیسانس فارغ التحصیل شدند.