انجمن علمی دانشجویان روابط عمومی کیش

به نام خداوند جان آفرین                           حکیم سخن در زبان آفرین

دانشگاه جامع علمی کاربردی

مرکز علمی کاربردی جزیره کیش

جزوه اصول سخنوری

89 - 1388

تهیه و تنظیم:

سعید میرشاهی

منبع اصلی: کتاب اصول و فنون سخنوری، علی فروزفر، انتشارات سروش، 1388

Saeed.mirshahi@gmail.com

 مقدمه

- گفتار کم نظیرترین و متداول ترین عملکرد انسان است. گفتار به علت عمومیتش در بین انواع شاخه های دیگر ارتباطات، تقریبا جوهر زندگی ما موجودات اجتماعی به شمار می رود. ارتباط گفتاری مهمترین رفتار انسان و بنیان تاثیر متقابل اجتماعی را به وجود می آورد.

 - زندگی حقیقی ما مانند یک میز گفتگوی بزرگ است و ما چه بخواهیم و چه نخواهیم، بناچار یکی از شرکت کنندگان دور این میز گفتگو هستیم. چگونگی ارتباط ما با شرکت کنندگان دور این میز نه تنها می تواند کیفیت آینده زندگی ما را تعیین کند بلکه همچنین تعیین می کند که موفق یا ناموفق خواهیم بود.

ارتباطات شفاهی: تعریف و اشکال آن

- ارتباطات شفاهی یکی از شاخه های ارتباطات انسانی و فراگردی است که با ادای کلمات از سوی فرستنده پیام برای گیرنده یا گیرندگان با هدف انتقال پیام برقرار می شود.

- اشکال ارتباط شفاهی عبارتند از:

- ارتباط گفتاری دو جانبه

- ارتباط گفتاری در گروه های کوچک

- سخنرانی عمومی

- ارتباط گفتاری سازمانی

-ارتباط گفتاری در رسانه های جمعی

چهار مهارت ارتباطی

چهار مهارت ارتباطی بشر از دیرباز تا کنون عبارت است از:

صحبت کردن - گوش دادن - خواندن - نوشتن

نتایج یک تحقیق در آمریکا :

- گوش دادن: 42 درصد

- صحبت کردن: 32 درصد

- خواندن: 15 درصد

- نوشتن: 11 درصد

بر این اساس صحبت کردن و گوش دادن به عنوان دو مهارت ارتباط شفاهی و گفتاری در مجموع 74 درصد زمان ارتباطی افراد را در این بررسی به خود اختصاص داده است که این امر قاعدتا در جامعه ما با آمار متفاوتی همراه است.

دلایل گرایش به ارتباطات شفاهی

آیا مردم بیشتر گرایش به ارتباطات شفاهی دارند یا ارتباطات مکتوب ؟

مردم به دلایل ذیل  بیشتر گرایش به ارتباطات شفاهی دارند.

1 . سرعت انتقال پیام              

2 . رهایی از قواعد پیچیده زبانی

3 . امکان رفع ابهامات احتمالی در پیام  

4 . سهولت انتقال پیام و بیان منظور گوینده

5 . امکان دریافت سریع بازخورد از مخاطبان      

۶ . بهره گیری از تاثیر ارتباط مستقیم ( که خود یک امتیازاست )

7 . امکان بهره گیری از ارتباطات غیر کلامی (حرکات دست و صورت و بدن )

8 . امکان برقراری ارتباط با مخاطبان وسیع تر بدون نیاز جدی به سواد در حد معین

« گفتن مطلوب تر از نوشتن و شنیدن مطلوب تر از خواندن می شود . »

اهمیت آموزش ارتباط گفتاری

- صحبت کردن منحصرا یک استعداد غریزی و ژنتیکی نیست بلکه یک مهارت و توانایی است که در جریان یادگیری، تمرین و تجربه حاصل می شود.

- فقدان نسبتا عمومی آموزش گفتار در مدارس احتمالا بر اساس این تصور غلط نهاده شده است که چون کودکان در دبستان و کودکستان قادر به صحبت کردن و گوش دادن می باشند دیگر نیازی به آموزش خاصی در این زمینه ندارند. از این رو آموزش ارتباط گفتاری می تواند الگوهای گفتاری موثر و مفیدی به وجود آورد.

- از آنجا که بکارگیری این نوع ارتباط طبیعی و آسان است، تنها تعداد معدودی از ما قدرت و توان خارق العاده در آن می یابیم و تنها کسانی که از طریق آموزش اصول، تمرین و تجربه مهارت لازم را به دست می آورند، می توانند از این استعداد بالقوه استفاده کامل ببرند.

فرایند ارتباط گفتاری

1- گوینده : ارتباط شفاهی با گوینده آغاز می شود.

2- پیام: انتقال نمادهای کلامی و غیر کلامی به صورت عمدی یا غیر عمدی به مخاطب

3- رسانه: وسیله ای که نمادها از طریق آن منتقل می شوند.

4- شنونده: تعداد کسانی که پیام گوینده را دریافت می کنند.

5- بازخورد: واکنش های مخاطبان به پیام

6- اختلال (پارازیت): عاملی که مانع انتقال پیام شود

7- وضعیت: زمان و مکانی که در آن ارتباط کلامی صورت می گیرد.

ترس از سخنرانی عمومی؛ دومین ترس بزرگ

بر اساس تحقیقی در آمریکا  در سال 1973 از 2500 نفر خواسته شد تا 10 ترس بزرگ خود را بنویسند. 41 درصد صحبت کردن در برابر جمع را از جمله بزرگترین ترس های خود عنوان کردند.

نتایج به شرح زیر است:

1- میهمانی با غریبه ها

2- سخنرانی در جمع

3- در میان یک جمع به صورت مشخص مخاطب قرار گرفتن

4- اولین روز شغل جدید

5- صحبت کردن با یک مقام خیلی بالای اداری

6- مصاحبه برای کسب شغل

۷- میهمانی رسمی اداری - تجاری

تاریخچه سخنوری

- بررسی تاریخ تمدن این نکته را روشن می سازدکه بشر از دیرباز با فن سخنوری آشنا بوده و برای پیشبرد مقاصد خود و اقناع دیگران از این موهبت خدادادی استفاده می کرده است اما به درستی معلوم نیست که برای اولین بار چه کسی قواعد آن را تنظیم کرده و به عنوان یک فن در میان مردم رایج ساخته است.

- در ابتدای امر، نباید سخن گفتن عادی را با سخنوری یک چیز دانست. صحبت کردن و حرف زدن به عنوان یک مهارت ارتباطی عملی است اجتماعی و از نیازهای مهم انسان که از زمانی که زندگی اجتماعی خود را آغاز کرده به سخن گفتن مبادرت ورزیده است اما به تدریج صورت ساده سخن گفتن به سوی پیچیدگی گرایش یافته است و با پیشرفت انسان در حوزه های مختلف، سخن گفتن نیز سیر صعودی و تکاملی خود را پیموده و بدین درجه از کمال رسیده است. از این رو تاریخ پیدایی سخن گفتن عادی با آفرینش خود انسان فاصله چندانی ندارد و همزمان با ادواری است که بشر زندگی اجتماعی خود را آغاز کرده است.

تاریخچه سخنوری در اعتقادات دینی

 - بر اساس اعتقادات دینی، کلام موهبتی آسمانی است که از طرف خداوند به  بندگان عطا شده و سبب برتری آدمی از دیگر حیوانات شده است؛ به گونه ای که انسان را حیوان ناطق نامیده اند.

- در انجیل یوحنا آیه اول آمده است: «در ابتدا کلمه بود و کلمه نزد خدا بود و کلمه خدا بود.» در تفسیر آن گفته اند: «سخنور بزرگ هر دو جهان یعنی آفریننده زمین و آسمان به نیروی کلام خود این جهان را آفرید.» پس قوه ناطقه یا کلام که در آغاز نزد آفریدگار بوده، برای آفرینش جهان به کار رفته و سپس این موهبت بزرگ به آدمی عطا گردیده است.

- بنابراین در این گفتار، ذکر تاریخچه سخن گفتن عادی و رایج مدنظر نیست بلکه آنچه مورد توجه است اصول سخنوری و خطابه است یعنی همان فنی که در آغاز برای اثبات مدعا و دفاع از حق و اقناع دیگران به کار رفته و محققان و صاحبنظران برای قواعد و مقرراتی را تدوین کرده اند.

سخنوری در ایران

- از چگونگی فن خطابه و سخنوری در ایران باستان اطلاع دقیقی در دست نیست زیرا آثار قدیم همه از بین رفته و مدارک و اسنادی بازنمانده است. محمد علی فروغی در کتاب آیین سخنوری با تاکید بر اینکه نویسندگان عرب در صدر اسلام از سخنوری ایرانیان صحبت می کنند بر این امر صحه می گذارد که سخنوری ایرانیان قبل از اسلام مطرح بوده است لیکن به دلیل از بین رفتن آثار گذشته این موضوع چندان قابل شناسایی نیست.

 - همچنین عده ای از مورخان و شرق شناسان نوشته اند که : برخی از خطبای یونانی از محضر استادان ایرانی استفاده کرده و در این کار متبحر شده اند و یا برخی گفته اند: اصل منطق و حکمتی که ارسطو تالیف کرده، هنگام غلبه اسکندر بر دارا از گنجینه های ایران گرفته شده است. اشارات مکرر اوستا کتاب دینی زرتشتیان به طبقه زبان آوران موید این نظر است.

 خلاصه و نتیجه

با توجه به برخی منابع، یقینا سخنوری در ایران باستان متداول بوده و برخی از طبقات در این هنر، تبحر داشته اند. این منابع عبارتند از:

- اشاره اعراب صدر اسلام به سخنوری ایرانیان در کتاب های تاریخ نظم و نثر

- بهره مندی برخی خطیبان یونانی از محضر استادان ایرانی با توجه به مطالعات مورخان و شرق شناسان

- اشاره به طبقه زبان آوران در اوستا کتاب مقدس زرتشتیان

 تاریخچه سخنوری در سایر ممالک

آنچه از تاریخ برمی آید این است که فن خطابه و سخنوری برای نخستین بار در سرزمین یونان شکل گرفته و برای دفاع از حق مالکیت به کار رفته است و سپس به مرور زمان به دست محققانی مانند انباذقلس، ایسوقراطس و دموستن به صورت یک فن مدون درآمده است اما هیچکس به اندازه ارسطو در تشریح و توضیح اصول و قواعد سخنوری و خطابه نقش ایفا نکرده است. ارسطو در سال 322 قبل از میلاد کتاب معروف خود را به نام «خطابه» نوشت.

 خطیبان و وکیلان آغازگران فن سخنوری

 می گویند در زمان بسیار قدیم حق مالکیت در یونان بسیار متزلزل شد و اموال مردم «سیراکوس» را توقیف و مالکین را تبعید کردند. تبعید شدگان پس از بازگشت به وطن به محاکم، شکایت بردند و شخصا در مقام استیفای حقوق خود برآمدند. خطبای یونان و وکلای دعاوی و دادستانها به ضرورت و اهمیت قواعد و اصول پی بردند و رفته رفته احتیاج سبب شد که استادانی برای تعلیم این فن پیدا شدند و علم سخنوری را به تدریج به وجود آوردند.

تاریخچه سخنوری در سایر ممالک

- پس از یونان، هنر سخنوری در روم رایج شد و خطیبان بزرگی مانند سیسرو، ژول سزار، مارک آنتونی پرورش یافتند که خطابه های برخی از آنان در ردیف شاهکارهای ادبی به شمار می رود.

- در قرون وسطی، فن سخنوری مانند تمام رشته های علمی و ادبی و فلسفی رو به انحطاط گذاشت و استفاده از آن منحصر به تشریح مسایل مذهبی گردید و به همین دلیل خطابه نتوانست اعتبار دوران قبل را کسب نماید لیکن با این وجود  نمی توان سخنرانی های مذهبی مارتین لوترکینگ پیشوای مذهب پروتستان علیه کاتولیک را در خصوص مبارزه با خرافات و موهومات مذهبی از نظر دور داشت.

- بعد از دوره رنسانس (تجدید حیات علمی و ادبی و فلسفی) و بیداری مردم اروپا فن و هنر سخنوری نیز همانند سایر علوم راه کمال را پیمود و رونقی بسزا یافت و سخنوران بزرگی ظهور کردند که از آن جمله می توان در انگلستان، فرانسه و آمریکا به اسامی زیر اشاره کرد:

سخنوران نامی غرب پس از رنسانس تا قرن بیستم

- انگلستان: فرانسیس بیکن، استرافورد، ویلیام پیت (پدر رئیس الوزرای معروف)، لوید جرج  و

- فرانسه: میرابو، روبسپیر، لامارتین، ویکتور هوگو، امیل زولا، کلمانسو و

- آمریکا: واشنگتن، جفرسن و آبراهام لینکلن

سیر تاریخی سخنوری در غرب در یک نگاه

پیشینه سخنوری در سایر ممالک به شرح زیر است:

- برای نخستین بار در یونان باستان برای دفاع از حق مالکیت

- رایج شدن در روم پس از یونان باستان

- قرون وسطی: انحطاط سخنوری و محدود شدن به مسایل مذهبی

- رنسانس و پس از آن تا کنون: رونق سخنوری همراه با پیشرفت های علمی در حوزه های مختلف بویژه در انگلستان، فرانسه و آمریکا

 تعریف سخنوری

- به عقیده صاحبنظران آنچه را که بدان مقاصد خود را بیان کنند، کلام یا سخن می نامند. بر این اساس از سخنوری نیز تعاریف مختلفی ارایه شده است که برخی از آنها عبارتند از:

-سخنوری... فن اقناع و ترغیب است به وسیله سخن و غرض از آن بدست آمدن این دو نتیجه است. پس باید گفت موضوع علم سخنوری چیزی است که به وسیله آن، غرض از سخنوری حاصل می شود یعنی شنونده، سخن گوینده را باور می کند و بر منظور او برانگیخته می شود...

- در تعریف سخنوری علمای فن متفقند که به وسیله این فن گوینده، شنونده را از مطالب خود آگاه کند یا وی را به سخنان فصیح و بلیغ خود قانع سازد یا به کاری راغب نماید.

- گوینده ای که با قدرت سنجش واژه ها و به کاربردن آیین و فن تکلم بتواند شنونده را به درک مقصود خویش برانگیزد و او را به پذیرش سخنان خود وادار سازد، سخنور، سخنگوی، خطیب، ناطق نامند و آن سخن را نطق و خطابه خوانند...

- گزارش شفاهی یا سخنرانی عبارت است از انتقال عقاید و آرا از طریق بیان و صحبت کردن.

جمع بندی تعاریف

- از آنجا که در تعریف پایانی، سخنوری را با سخن گفتن عادی و محاوره متمایز نمی نماید، نمی توان قابل قبول دانست.

- با توجه به تعریف های ارایه شده و نقاط قوت یا ضعف آن باید گفت در سخنوری دو اصل باید مورد توجه قرار گیرد: یکی تاثیر نهادن در ذهن شنونده برای برآوردن مقصود خاص و دیگری آگاهی از تکنیک هایی که برای تاثیر نهادن لازم است. بر این اساس می توان سخنوری را چنین تعریف کرد:

- فن سخنوری به مجموعه اصول و قواعدی گفته می شود که سخنور با استفاده از آن، در ذهن مستمعان (شنوندگان) خود تاثیر لازم را به جا گذارد و به مقصودی که دارد، برسد.

گفتگوی معمولی و سخنرانی: شباهت ها و تفاوت ها

الف- شباهت ها

-هر دوی این ارتباط شفاهی، دارای سازمان و ساختار هستند و گوینده باید به پیام خود سازمان بدهد.

-گوینده پیام خود را متناسب با مخاطب خود تهیه و ارایه می کند.

- گوینده پیام خود را با هدف کسب نفوذ و نتیجه بیان می کند.

- گوینده پیام خود را در لحظه ارتباط با واکنش های مخاطب تطبیق می دهد و به بازخوردهای او توجه می کند.

ب- تفاوت ها

- سخنرانی عمومی دارای ساختار و سازمان مشخص تری و نیازمند آماده سازی و طرح ریزی دقیق تری است. همچنین زمان معینی را به گوینده تحمیل می کند. معمولا در حین سخنرانی سخنان گوینده را قطع نمی کنند. سخنران سوالات مخاطبان را پیش بینی کرده و به آنها پاسخ می دهد.

- در سخنرانی عمومی زبان رسمی به خدمت گرفته می شود و اصطلاحات عامیانه مگر به اقتضای موضوع یا شرایط خاص، در آن به کار نمی رود.

- سخنرانی عمومی نیازمند روش متفاوتی برای ارایه است.

 اهداف سخنوری

هدف کلی سخنوری : افزایش اثر بخشی ارتباطات شفاهی

در کتاب «اصول فن خطابه» تالیف علی صالح پاشا، هدف سخنوری از قول مارگارت پینتر در پنج مورد ذکر شده  که البته با انتقاداتی همراه است لیکن برای آشنایی با موضوع ارایه می گردد.

این اهداف عبارتند از:

- اطلاع دادن: مثلا سخنرانی درباره تخت جمشید و ارایه اطلاعات جدید در این زمینه

-  اقناع کردن: قبولاندن عقیده یا نظر مانند قبولاندن این موضوع که سازمان ملل متحد بهترین مرجع تامین صلح در جهان است.

- ترغیب کردن: سخنرانی برای جلب کمک و ترغیب مخاطبان برای کمک به یتیمان و فقیران

- تاثیر خاصی نهادن: مثلا سخنرانی درباره تجلیل از مقام علمی یکی از اساتید یا دانشمندان. تفاوت آن با هدف اطلاع رسانی این است که علاوه بر اطلاعات کلی، از ویژگی های خاص موضوع برای تاثیرگذاری بر شنوندگان استفاده می شود.

- تفریح و سرگرمی: بیشتر در ضیافت ها و باشگاه ها به کار می رود مانند سخنرانی درباره تجربیات شخصی، مسافرت ها و خاطرات به شکلی سرگرم کننده

طبقه بندی سخنرانی

سخنرانی به دو دسته تقسیم می شود:

 1. سخنرانی عمومی :    PUBLIC  SPEECH             

 2 . سخنرانی رسمی  : FORMAL  SPEECH 

هر قدر جمع مخاطبان رسمی تر باشد ، سخنرانی رسمیت بیشتری دارد و هرقدر جمع مخاطبان خودمانی تر باشد ، سخنرانی خودمانی تر و سنتی خواهد بود .

ملزومات اصلی سخنوری

1 . استعداد :یعنی توانایی درونی و ذاتی

2 . علاقه ، گرایش ، کشش و دوست داشتن

3 . آموزش ، دانش ، اطلاعات ، فنون ، تکنیک ها ، اصول و روش ها    

4 . تمرین

- در شرایط متعارف ، یادداشت به نفع سخنران است چون با انسجام بهتری سخنرانی صورت می گیرد .

- یادداشت موجب نظم در سخنرانی می شود . 

- یادداشت ، احتمال فراموشی را کاهش می دهد .

 رابطه قدرت سخنوری با علم سخنوری

 از این لحاظ مردم به چهار دسته تقسیم می شوند که عبارتند از :

- گروه 1 : عالم بی سخن  ( با سواد و مسلط به موضوع است ، ولی از حرف زدن پرهیز می کند ، به اجبار یا بدون علاقه حرف می زند . در نتیجه ، مطالب او به سختی فهمیده می شود . قدرت بیان ندارد )

- گروه 2 : عالم سخنور ( هم با سواد است و هم خوب حرف می زند )

- گروه 3 : جاهل سخنور ( سخنور خوبی است ولی خالی و تهی است ، اطلاعات و تسلط محتوایی ندارد . )

- گروه 4 : جاهل بی سخن ( از یک سو بی اطلاع است و از سوی دیگر یا سخن نمی گوید یا قدرت بیان ندارد . )